Inteligencja emocjonalna.

Modele inteligencji emocjonalnej

W literaturze fachowej można znaleźć trzy modele inteligencji emocjonalnej. Najlepiej udokumentowany i poparty badaniami naukowymi to model autorstwa Saloveya i Mayera. Według nich inteligencja emocjonalna to zdolność rozpoznawania i kierowania własnymi emocjami i uczuciami, zdolność do dostrzegania i kierowania emocjami i uczuciami innych, znajomość różnych stanów emocjonalnych i wykorzystywanie tych umiejętności w kierowaniu własnymi działaniami oraz zdolność do nawiązywania i podtrzymywania kontaktów z innymi ludźmi. Drugim modelem inteligencji emocjonalnej jest model stworzony przez Bar-On’a. Według Bar-On’a inteligencja emocjonalna jest zbiorem pozaintelektualnych możliwości, kompetencji i umiejętności wpływających na zdolność jednostki do efektywnego radzenia sobie z oczekiwaniami otoczenia (umiejętności intrapersonalne, umiejętności interpersonalne, umiejętności przystosowawcze, strategie radzenia sobie ze stresem i ogólny nastrój). Według Golemana do zdolności określanych mianem inteligencji emocjonalnej należą: znajomość własnych emocji (samoświadomość - rozpoznawanie uczucia w chwili gdy nas ogarnia oraz zdolność śledzenia uczuć z momentu na moment), kierowanie emocjami (panowanie nad emocjami, tak aby były właściwe w każdej sytuacji, zdolność uspokajania się oraz zdolność otrząsania się ze smutku, niepokoju i irytacji), zdolność motywowania się (podporządkowywanie emocji obranym celom, odkładanie w czasie zaspokajanie pragnień i tłumienie popędliwości, zdolność wprawiania się w stan „uniesienia twórczego”), rozpoznawanie emocji u innych (empatia oparta o własna świadomość emocjonalną, wyczulenie na subtelne sygnały społeczne wskazujące, czego chcą czy potrzebują inni) oraz nawiązywanie i podtrzymywanie związków z innymi (umiejętność kierowania emocjami innych ludzi dobre kontakty z innymi).

Rozmiary tego artykułu nie pozwalają na przedstawienie wszystkich kwestii dotyczących inteligencji emocjonalnej. Przyjrzyjmy się trzem kompetencjom emocjonalnym pojawiającym się w większości prac poświęconych inteligencji emocjonalnej.

O znaczeniu świadomości emocji

Najważniejszą i podstawową wydaje się umiejętność zauważania i nazywania własnego stanu emocjonalnego. Jest to pytanie o to czy wiem co czuję, czy mam świadomość jakich uczuć doświadczam w tej chwili, czy radzę sobie z kilkoma różnymi uczuciami mogącymi pojawić się w odpowiedzi na jakąś sytuację? Dlaczego umiejętność zauważania i nazywania własnego stanu emocjonalnego jest taka ważna? Zrozumienie, że w danej sytuacji odczuwam strach, a nie smutek, tworzy różne ścieżki podejmowania działań. W pierwszym wypadku rozsądne może okazać się wycofanie z sytuacji (albo zastosowanie jakiegoś sposobu radzenia sobie z lękiem), w drugim wypadku najlepiej przystosowanym działaniem może być szukanie wsparcia. Ludzie, którzy nie wiedzą co czują skazani są na chaotyczne działanie będące odpowiedzią na duże pobudzenie emocjonalne o niewiadomych cechach: „Jestem podminowany ale nie wiem dokładnie co czuję – na wszelki wypadek, aby pozbyć się nieprzyjemnego stanu, zacznę awanturę”. Takie zachowanie, chociaż doraźnie może przynieść ulgę, to długofalowo jest nieopłacalne – ani dla naszego samopoczucia ani dla naszych kontaktów z innymi. Emocje pełnią bardzo ważną rolę w organizowaniu naszych zachowań i działań. Trudno sobie wyobrazić jak moglibyśmy normalnie funkcjonować bez udziału emocji w naszym życiu. I nie chodzi tu o ewentualny brak uniesień i romantycznych przeżyć. Jeżeli nie odczuwam emocji to tracę kierunek działania. Nie umiem rozpoznać niebezpieczeństwa bo nie wiem czy się boję. Nie można też pominąć znaczenia umiejętności nazywania swoich stanów emocjonalnych dla naszych kontaktów z innymi – dzięki dobrze rozwiniętej umiejętności „etykietowania” doświadczeń emocjonalnych może komunikować doświadczenia naszego wewnętrznego świata innym ludziom.

Składniki inteligencji emocjonalnej

Salovey i Mayer, w opracowanej przez siebie skali służącej do pomiaru inteligencji emocjonalnej (Trait Meta-Mood Scale, TMMS) wyróżnili trzy jej wymiary:

• zwracanie uwagi na swoje stany emocjonalne (attention to feelings) [„Często myślę o swoich uczuciach”, „Wierzę w kierowanie się sercem w życiu”]
• jasne rozumienie swoich stanów emocjonalnych i adekwatne nazywanie ich (clarity of feelings) [„Zawsze umiem powiedzieć co czuję”, „Prawie zawsze dokładnie wiem co czuję”]
• świadome wpływanie na nastrój emocjonalny, regulowanie nastroju emocjonalnego i skuteczne działanie pomimo złego nastroju (mood repair) [ „Staram się myśleć pozytywnie niezależnie od tego jak źle się czuję”, „Kiedy sprawy źle idą staram się myśleć o dobrych stronach życia”].

Analiza zależności pomiędzy opisanymi wymiarami inteligencji emocjonalnej wykazuje, że jasne rozpoznawanie emocji i adekwatne ich nazywanie jest silnie związane ze zdolnością regulowania nastroju. Oznacza to, że trafny wgląd w przeżywane stany emocjonalne ułatwia też ich regulację w pożądanym kierunku. Natomiast samo zwracanie uwagi na swoje emocje nie jest wystarczające aby uruchomić cykl kontroli emocjonalnej. Krótko mówiąc: koncentracja na swoich stanach emocjonalnych niewiele nam pomoże. Dopiero trafne rozpoznanie i nazwanie emocji daje szansę na efektywne działanie. Ciekawe jest też, że zdolność do świadomego regulowania emocji związana jest z życiowym optymizmem, natomiast skłonności depresyjne wiążą się z mniejszą jasnością rozpoznawania swoich uczuć.

Inną, niezmiernie ważną umiejętnością wchodzącą w skład inteligencji emocjonalnej jest zdolność dostrzeganie emocji innych ludzi. Zdolność postrzegania uczuć innych ludzi rozwija się wraz ze świadomością uczuć własnych i rozwojem współodczuwania (empatii). Czym musimy dysponować aby dokonać wyrafinowanego wglądu w doświadczenia emocjonalne innych ludzi? Potrzebna jest nam umiejętność dekodowania wyrazów twarzy pojawiający się w określonych stanach emocjonalnych. Musimy też rozumieć sytuacje, które zwykle wywołują emocje. Oczywiście tymi umiejętnościami (w większym czy mniejszym stopniu) dysponuje każdy z nas. Już niemowlęta uczą się śledzić zmiany wyrazu twarzy (szczególnie twarzy swych opiekunów), by móc oceniać emocjonalne znaczenie sytuacji niejednoznacznych. Niemniej badania prowadzone na osobach dorosłych jednoznacznie wykazują, że różnimy się tempem z jakim rozpoznajemy emocje i uczucia innych oraz poprawnością odczytywania komunikatów emocjonalnych wysyłanych przez innych.

Optymizm a inteligencja emocjonalna

Ciekawym zagadnieniem włączanym do dyskusji o inteligencji emocjonalnej jest optymizm. Zgodnie z Martinem Seligmanem, psychologiem z University of Pennsylvania, to jak ludzie reagują na porażki - optymistycznie czy pesymistycznie – pozwala przewidywać sukcesy w szkole, sporcie czy pewnego rodzaju zawodach. Aby sprawdzić te teorię, Seligman stworzył kwestionariusz służący do oceny agentów ubezpieczeniowych w MetLife.

W teście Seligmana osoby starający się o pracę były proszone o wyobrażenie sobie siebie w hipotetycznych sytuacjach i wybranie odpowiedzi (A albo B).

Przykłady:

W czasie jazdy na nartach przewróciłeś się.

A. Jazda na nartach jest bardzo trudna.

B. Stok był bardzo oblodzony.

Przytyłeś w czasie wakacji i nie możesz teraz wrócić do swojej wagi.

A. Diety nie mają sensu.

B. Dieta, której próbowałem nie zadziałała.

Czujesz się strasznie zmęczony.

A. Nigdy nie mam szansy wypocząć.

B. Miałem bardzo ciężki ostatni tydzień.

Seligman stwierdził, że agenci ubezpieczeniowi, którzy udzielili więcej odpowiedzi B niż A lepiej radzili sobie z gorszymi dniami w pracy, gdy nie udawało im się sprzedać żadnej polisy. Łatwiej radzili sobie z odmową i prawdopodobieństwo, że zrezygnują z pracy było mniejsze. Ludzie z optymistycznym spojrzeniem na życie mają tendencje do traktowania przeszkód i porażek jako czasowe (i stąd możliwe do przezwyciężenia).

Najbardziej dramatyczne potwierdzenie teorii Seligmana pochodzi, jego zdaniem, z Olimpiady w Seulu (1988). Amerykański pływak, Matt Biondi bardzo słabo wypadł w dwóch pierwszych wyścigach. Przed Olimpiadą Biondi był wielkim faworytem i spodziewano się, że zdobędzie siedem złotych medali - jak Mark Spitz 16 lat wcześniej. Po dwóch pierwszych nieudanych zawodach większość komentatorów sądziło, że Biondi nie otrząśnie się po porażkach. Ale nie Seligman. Seligman, przed wyjazdem zawodników amerykańskich na Olimpiadę dał im do wypełnienia skonstruowany przez siebie test optymizmu. rezultaty pokazały, że Biondi posiada nadzwyczajnie rozwinięty optymizm. Zamiast się załamać, co mogłoby się zdarzyć, w następnych pięciu zawodach płynął szybciej niż zwykle i wrócił do Stanów z pięcioma złotymi medalami.

Pocieszający jest fakt, że zdaniem Seligmana optymizmu można się nauczyć. Podobnie jak innych kompetencji emocjonalnych. Czego możemy sobie wszyscy życzyć!

Dorota Szczygieł

Bibliografia:

Mayer, J., i Salovey, P. (1999). Czym jest inteligencja emocjonalna? [W] Salovey, P., Sluyter, D., „Rozwój emocjonalny a inteligencja emocjonalna”. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis.

Bar-On, R. (1997). The Emotional Quotient Inventory: Technical Manual. Toronto: Multi Health Systems.

Goleman, D. (1997). Inteligencja emocjonalna. Poznań: Media Rodzina of Poznań. Mayer, J., DiPaolo, M., & Salovey, P. (1990). Perceiving affective content in ambiguous visual stimuli: A component of emotional intelligence. Journal of Personality Assessment, 54, 102-111.

Salovey, P., & Mayer, J. (1990). Emotional intelligence. Imagination, Cognition, and Personality, 9, 185-211.

Komentarze do tego artykułu:

katarzyna Kowalska, aryluł interesujacy dla mnie the best! [ dodano: Piątek, 24 Listopad 2006 ]

dodaj swój komentarz